Η Επανάσταση του 1821 στη Ρούμελη
Η Ρούμελη, γνωστή και ως Στερεά Ελλάδα, υπήρξε μία από τις κύριες περιοχές της Ελληνικής Επανάστασης του 1821. Η δραστηριότητα των «Φιλικών» πριν από την επανάσταση είχε σημαντική διάσταση, αλλά οι διαφωνίες ανάμεσα στις ομάδες τους σχετικά με τον κατάλληλο χρόνο έναρξης της επανάστασης ήταν εξίσου έντονες. Η γεωγραφική θέση της Ρούμελης κατείχε στρατηγική σημασία, καθώς συνδέει την Πελοπόννησο με τη Μακεδονία και την Ήπειρο, κάτι που καθιστούσε απαραίτητο για τους Έλληνες να την ελέγχουν.
Η Σοφία Βακιρτζηδέλη, προϊσταμένη τμημάτων των Γενικών Αρχείων του Κράτους στη Φθιώτιδα και την Εύβοια, σημειώνει: “Η περιοχή της Ρούμελης είχε στρατηγική γεωγραφική θέση, υψίστης σημασίας για την Ελληνική Επανάσταση, αφού συνέδεε την Πελοπόννησο με τη Μακεδονία και την Ήπειρο.” Οι πρώτες επαναστατικές κινήσεις στην περιοχή ξεκίνησαν σχεδόν ταυτόχρονα με αυτές στην Πελοπόννησο, αν και υπήρχαν σημαντικές διαφορές στις στρατηγικές και τις συνθήκες που επικρατούσαν. Οι Ρουμελιώτες οπλαρχηγοί και αγωνιστές διαδραμάτισαν καθοριστικό ρόλο τόσο στην έναρξη όσο και στη διατήρηση της επανάστασης.
Σημαντικό στοιχείο είναι ότι, παρά την παρουσία των Οθωμανών, η Ρούμελη διατηρούσε μια μακρά παράδοση αντίστασης μέσω των κλεφτών και αρματολών, οι οποίοι συχνά συγκρούονταν με τις οθωμανικές αρχές. “Τα αρματολίκια, όπως αυτό των Αγράφων, είχαν εξελιχθεί σε ημιαυτόνομες στρατιωτικές μονάδες, που διατηρούσαν την ελληνική παράδοση πολεμώντας τους Τούρκους,” αναφέρει η Σοφία Βακιρτζηδέλη. Η Φιλική Εταιρεία είχε ιδρύσει δίκτυα στην περιοχή, προετοιμάζοντας το έδαφος για την επανάσταση. Μεγάλα ονόματα όπως ο Αθανάσιος Διάκος, ο Οδυσσέας Ανδρούτσος και ο Πανουργιάς ξεχώριζαν στην προσπάθεια αυτή.
Η στήριξη της τοπικής κοινωνίας ήταν καθοριστική. Η συγκεκριμένη περίοδος ήταν γεμάτη θυσίες και αγώνες, με τους Ρουμελιώτες να παίζουν πρωταγωνιστικό ρόλο στην απελευθέρωση της Ελλάδας. Στις 24 Μαρτίου, ο Πανουργιάς και άλλοι οπλαρχηγοί ξεσήκωσαν την Άμφισσα, σηματοδοτώντας την έναρξη της επανάστασης στην περιοχή. Δύο ημέρες αργότερα, στις 27 Μαρτίου, η πόλη τελείωσε υπό τον έλεγχο των επαναστατών, με τους Οθωμανούς να υποχωρούν στα φρούρια.
Η Ιερά Μονή του Οσίου Λουκά έχει επίσης καθοριστική σημασία κατά την Επανάσταση του 1821. Στην Μονή κηρύχθηκε επίσημα η Επανάσταση στις 27 Μαρτίου 1821, παρουσία του Δεσπότη των Σαλώνων Ησαΐα, του Αθανασίου Διάκου και του εκπροσώπου της Φιλικής Εταιρείας, Αθανασίου Ζαρείφη. Στο Καθολικό της Μονής πραγματοποιήθηκε δοξολογία, ευλογήθηκαν τα όπλα και οι πιστοί ενώθηκαν στον αγώνα για την πίστη και την πατρίδα.
Μετά την κήρυξη της Επανάστασης, ο Αθανάσιος Διάκος κατευθύνθηκε προς τη Λιβαδειά, ενώ ο Ησαΐας Σαλώνων διακινδύνευσε να μεταφέρει το μήνυμα στην Άμφισσα, επεκτείνοντάς το στη Δωρίδα και τη Λοκρίδα. Οι μοναχοί της Μονής κατέχουν σημαντικό ρόλο, καθώς συνέλαβαν τον αστυνόμο του Διστόμου και την συνοδεία του, επιδιώκοντας την υποστήριξή τους στον αγώνα. Βάσει σωζόμενων εγγράφων, η Μονή προμήθευε τροφίμων και χρημάτων για την υποστήριξη του αγώνα, κάτι που περιλάμβανε οπλαρχηγούς όπως ο Διάκος, ο Ανδρούτσος και άλλοι.
Η στρατηγική σημασία της Ρούμελης είναι αναμφισβήτητη. Λειτουργεί ως διάδρομος που ενώνει τη νότια με τη βόρεια Ελλάδα, με τους ορεινούς της όγκους να παρέχουν καθοριστική υποστήριξη στους αγωνιστές. Σύμφωνα με τη Σοφία Βακιρτζηδέλη, “οι πολεμιστές της Ρούμελης διαδραμάτισαν κρίσιμο ρόλο και σε σημαντικές μάχες, όπως τις Βασιλικές και αργότερα στην πολιορκία του Μεσολογγίου.” Οι μάχες αυτές, όπως η Αλαμάνα, τα Βασιλικά, η Γραβιά και το Μεσολόγγι, αποτελούν αληθινά σημεία αναφοράς του Αγώνα και αναδεικνύουν τους ήρωες που πρωταγωνίστησαν σε αυτές.
Ανεξάρτητα από τις προκλήσεις και τις εσωτερικές διαμάχες, η επανάσταση στη Ρούμελη εδραίωσε την ελληνική αντίσταση και συνέβαλε καθοριστικά στην τελική απελευθέρωση της χώρας. Η επιμονή και η ηρωική διάθεση των αγωνιστών της περιοχής αφήνουν ανεξίτηλο σημάδι στην ιστορία της Ελλάδας.